Jutros u kafiću načula sam razgovor dviju prijateljica. Pričale su o meni. Kako sam zadnjih dana neprimjetna, evo sjedim tu već pola sata ali konobar ne trza iako me dobro poznaje, bez većih problema pretvorila sam se u uho. Čak sam, posve neprimjereno, sjela za njihov stol da ne propustim nijedan nevažan detalj. Pokušavala sam se sjetiti odakle ih poznam. Naime, obje se kunu da su bile jako bliske sa mnom, ali ako ćemo iskreno, uopće ih se ne sjećam. Jedna od njih, neka napuhanka s pramenovima boje meda, oduševljeno je ponavljala kako dan nije mogao biti ljepši, da su svi došli i da je, bez obzira na okolnosti, bila jako sretna kad je vidjela toliko poznatih na jednom mjestu. Gdje je to bilo, pitala sam ih. Nastavile su razgovarati kao da me nema. Ova druga, crvenokosa, a nju bih sigurno zapamtila s tom bojom kose i prekratkim šiškama, kaže da je išla sa mnom u razred, u prva četiri osnovne. Navodno smo jedno polugodište sjedile skupa u klupi. Nismo se vidjele otkad je promijenila školu pa se silno razveselila staroj ekipi. Uglavnom, njih dvije su se upoznale tek na tom okupljanju. Stajale su jedna pored druge i kako to obično biva, počele su čavrljati izmijenivši uskoro i brojeve telefona. Srodne duše uvijek se nađu. I evo ih sad na kavi. Napuhanka s pramenovima boje meda tvrdi da me upoznala davno na nekom skijanju. Ludo nam je bilo, neće to nikada zaboraviti. Dobro se sjeća kako sam pobijedila na natjecanju, unatoč tome što sam umirala od straha. I ja to pamtim. Glasno sam se nasmijala, ali nisu me ni pogledale. Kao da sam zrak. Ispričala je još kako sam se tu večer tako grozno napila da drugi dan nisam mogla stati na noge, a kamoli na skije. Crvenokosa je rekla da je to ne čudi. Priča se već duže da volim zaviriti u čašicu. Baš je upotrijebila taj glupi izraz. I ne samo to, dodala je ispod glasa i stisnula oči što je njenim šiškama dalo posve novu, zlokobnu dimenziju. Ili možda obrnuto. Ima tu svega, nastavila je. Nije istina, oštro sam se ubacila. Svakome se može dogoditi da se jednom napije, povikala sam uzrujano. Nisu ni trepnule. Danas samo najbolje o meni, zaključile su i nastavile o tom danu. Bio je tamo i neki uplakani tip, navodno jedan od mojih bivših. Stajao je sam i tako neutješno grcao da je već svima bilo neugodno. Čak i obitelji. Napuhanka s pramenovima vidjela je kad je obrisao nos rukavom balonera i to joj je ipak bilo malo odvratno. Pa zna se da moraš uzeti dovoljno papirnatih maramica kad ideš na takvo mjesto. Pitala sam ih kako je izgledao. Malo pohaban, ali zgodan? Visok, plav, lagano pogrbljen? Onako, kao neki skandinavski pisac? Zašto je plakao? I da, o kojem to mjestu pričaju? Gdje je to? Ništa nisu odgovorile. Složile su se da je šteta što nisu stajale naprijed jer bi bolje vidjele. Ovako je bilo malo naporno, ali hvala bogu dan je bio predivan. Za pamćenje. Kad kiši, gore zna biti neizdrživo. Ova s pramenovima neće nikada zaboraviti kako se nasmrzavala kad su došli ispratiti strica. Bio joj je više od oca. Ne želi ni misliti o tome. Oči su joj se napunile suzama i crvenokosa ju je primila za ruku. Srknula je cappuccino. Na gornjoj usni ostalo joj je malo pjenice. Diskretno sam joj davala znak prstom, ali nije bilo reakcije. Njezinoj prijateljici ta brzo sušeća mliječna tvar uopće nije smetala. Brinule su ih važnije stvari. Na primjer, što će sad biti s mojim stanom. Jedna je rekla da sam se baš lijepo naživila. Za sto života. Bez djece, bez muža, znale bi i one tako. Kako tako? Pobjesnila sam! Nisam uopće razumjela o čemu one to. Udarila sam šakom o stol i poviknula da bi sad stvarno bilo dosta. Šalica je poskočila, tanjurić se napunio hladnom kavom u kojoj je ostala plutati prazna vrećica šećera, a žličica je otklizala daleko u prašnjavi kut kafića gdje će vjerojatno zauvijek ostati. Pogledale su se i strogim glasom dozvale konobara naredivši mu da već jednom sredi taj klimavi stol. Spremno se sagnuo i pod nogu od stola nagurao komadić kartona namijenjen rješavanju sitnih nezgoda. I dok se tako vrzmao poput nekog nestrpljivog psića, jednostavno se nisam mogla suzdržati da ne prođem rukom kroz njegovu lijepu, čisto opranu, gustu kosu. Zarila sam prste duboko u sjajnu grivu i uronila licem u nju. Vrijedilo je čekati. Šapnula sam mu na uho najnježnije što sam mogla: „Doneseš mi sad kratku kavu, molim te?“. Ustao je, i kao da ne postojim, otišao prema šanku. Njih dvije pratile su ga pogledom. Crvenokosa je popravila šiške. Više ih nisam čula. Bilo je tiho i toplo. Samo je neki kos uporno cvrkutao jednu te istu pjesmu. Bijele latice s obližnje krošnje letjele su zrakom poput snijega u kazališnoj predstavi. Duboko sam udahnula. Nešto mi je govorilo da će ovaj dan trajati vječno.
ANDREA GRGIĆ (8. 9. 1968., Zagreb) – Nakon završene klasične gimnazije, diplomirala francuski jezik i književnost i povijest umjetnosti na FF u Zagrebu. Prevođenjem s francuskog jezika bavi se od 2000. godine. Piše pjesme i kratke priče. Na facebooku ima svoj blog „Gospođa“, a objavila je i knjigu istog naslova (u izdanju Factuma iz Beograda i Bookare iz Zagreba, 2020.). Radi u Kulturno informativnom centru.
Kupim sebi pet džempera u boji i dva crna, za svaki slučaj. Jedan par plavih, jedan par crnih pantalona. Crvene patike. Veliku milku i bilježnicu. Pozvonim. Izujem se. Uđem. Cipele odložim na posljednju policu u ormaru na hodniku. Pozdravim poluglasno. Moja soba je na lijevo. Torbu bacim na pod, kaput na krevet. Šešir odložim pored kaputa. Zatvorim vrata. Provjerim jesu li zaista zatvorena. Skupim kosu u rep.
Iza kreveta je djelimično ljubičast zid. Plafon je bijel. Prozor je mali. Na njemu nema zavjesa. Desno od mene je uzak metalni ormar. U njemu su tri crne majice, dva para crnih pantalona, nekoliko pari čarapa i češalj. U sobi nema stola. Nema stolice. Nema tepiha. Nema ogledala. Nema nikakvih biljaka. Pored kreveta je moj kufer i u njemu različite olovke, bijeli listovi i moje zabilješke. Legnem na krevet. Ispod glave osjetim svoj dnevnik. Nasmiješim se. Uskoro zaspem.
– Pogodi koga sam opet sanjala.
– Koga?
– Pogodi!
– Koga? Mene?
– Ne. Svoju nanu. Sjedili smo u dnevnoj sobi mog strica. Nana je bila od nekog čudnog materijala, sličnog plastelinu i plastici istovremeno. Bila je vesela i okrugla. Nije bila više ni crna ni umorna. Umrli su u mojem sjećanju ljepši nego što su u stvarnosti bili. Samo sam je grlila. I svaki put kad sam je zagrlila, smanjivala se. Onda sam otišla na gornji sprat. Čula sam da svi vrište. Kad sam ih upitala je li nana mrtva, rekli su da je pukla.
– Zašto mi govoriš o svojim snovima? Ne volim to.
– Svejedno.
Onda mu ispričam da kod moje nane grane jabuka dosežu do zemlje. Možeš da legneš na zemlju i rukom da ubereš jabuku. Da su naši nadgrobni spomenici bijeli. Ovo mu se čini čudnim.
Počinjem da mu objašnjavam da u tome nema ništa neobično. Čudni su on i njegovi prijatelji jer ne vole čokoladu. Pogleda me sa strane i nastavlja da slaže tanjire. Želim da mu kažem da su se moja majka i nana svako jutro svađale oko toga koliko masla treba da se doda u neko jelo. Kad je majka napravila po svome, nana bi najprije pričekala da se majka okrene i počne da radi nešto drugo, a onda bi krišom dodala još malo masnoće. Razmazila nas je. Mislila je da ćemo biti srećniji ako bude svega previše. Na kraju krajeva, ona je bila ta što bi nam uvijek natočila čisti sirup u čašu, a vodu je po nekoj slučajnosti zaboravila da dolije. Baš kao i ja, i ona sama je isto pokušavala da nadoknadi cijelu godinu za jednu, najviše dvije nedjelje. Zavisi od toga koliko dana odmora su te godine dobili moji roditelji. Svaki put kad smo dolazili iz Slovenije, ona nas je čekala ispred kuće. Sitna, crne kose i tamnih očiju. Umorna od svega. Ibro i ja smo se takmičili ko će je prvi zagrliti. Vjerovatno sam bila jedina koja je tako shvatala ovo trčanje. Činilo mi se da ću je ugušiti, tako sam je jako grlila. Kad bih mogla, u taj zagrljaj bih stisnula i zagrljaj za rođendan, za Bajram, za položen vozački ispit, za svaku propuštenu priliku.
Zatim je obavezno uslijedilo razgledavanje svake sobe u kući. Dodirnula sam svaku stvar. Provjerila da li su sve na istom mjestu kao što su bile posljednji put kad sam bila tamo. Otvorila sam sve ormare. Pregledala jesu li u njima još uvijek moja odjeća koju nikad nismo odnijeli u Sloveniju. Jesu li moje igračke još tamo. Je li nana kupila novu posteljinu, možda nove zavjese, nove tepihe. Ako je sve bilo na svojem mjestu, smirila sam se i onda počela da jedem sve što sam zagledala. Napolitanke, lokum, halvu, praline, čokoladu, voće, hljeb. Pojela sam i ono što ne volim. Da se konačno zasitim. Ponovo. Nakon godinu dana.
A ponekad po koja stvar nije bila na svojem mjestu. S mojim igračkama su se tu i tamo igrala djeca naninih komšija, što mi je smetalo. Nije mi se činilo u redu da prisvajaju moja sjećanja na moje djetinjstvo dok sam ih se sama bojala dodirnuti da ne bih na njima slučajno ostavila tragove osobe, kakva sam danas. Bojala sam se da ih pogledam, jer nisam bila spremna da vidim u njih sve ono što sam zakopala za sva vječna vremena onaj dan prije jedanaest godina kad smo otišli. A sad se s mojim medvjedićem igrao neko drugi. Neko ko nije znao da mu je ime Medo i da mi ga je za prvi rođendan darovala tatina tetka. Samu sebe sam ubijedila da nemam više pravo na te igračke, odjeću, svoj krevet i sve drugo. Te stvari mi više nisu pripadale otkad sam ih ostavila na milost i nemilost djece, koja su se slučajno našla u posjeti kod moje nane.
Oduzela sam sebi i pravo na sjećanje na onaj život prije našeg odlaska. Kad ga se želim sjetiti, idem u Hofer. Onda stojim neko vrijeme na odjeljenju gdje prodaju meso. Ima sličan miris kao što je bio kod mojeg djeda. Sjetim ga se takođe svaki put kad Ibro dođe kući iz šetnje i ispriča mi novu primjedbu, koju je taj dan čuo od potpunih neznanaca. Skoro svaki dan jednu.
– Iz koje ste republike? Jesi li čivut da ne razumiješ? Hoćeš li da s vama pričam na nekom drugom jeziku?
Ponekad neka primjedba nepoznatih ljudi stalno i nametljivo daje do znanja da neki ljudi nismo na »svome« u Sloveniji…
Nekoliko sati nakon našeg dolaska obično su počeli da pristižu posjetioci. Komšije, tetke, strine, njihova djeca. Svake godine smo se sve više i više razlikovali od njih. Nismo se više ljubili tri puta u obraz, nismo imali teme za razgovor, stomak nas je bolio od domaće varenike. Uvijek su nas ispitivali gdje je bolje. U Sloveniji ili kod njih? Najprije smo odgovarali da nam je svejedno, da je podjednako dobro. Onda smo se promijenili. Govorili smo da nam je u Sloveniji bolje, iako smo već tada dobro znali da će za Slovence Bajram uvijek biti samo muslimanski Božić, džamija muslimanska crkva i hodža muslimanski sveštenik. Sloveniju smo branili iz principa. U njoj živimo, i naša je, bez obzira na sve. Tome je slijedilo nekoliko nelagodnih osmjeha, a onda su razgovor nastavili stariji. Obično smo poslije nekoliko dana išli i mi u posjetu kod svih tih tetaka i strina. Za svaku je majka pripremila posebnu kesu. U nju je stavila kafu, sok, za svako dijete čokoladu i neki poklončić koji je kupila u Sloveniji. Ovome su se djeca najviše radovala. Slično kao što sam se i sama radovala kad mi je sestrična iz Švajcarske poklonila paket gumica za brisanje.
– Neki vole hladan burek – kažem mu nakon nekoliko minuta. Odmahuje glavom.
– Ja volim gumice za brisanje. Jednobojne, šarene, pravougaone, u obliku kruga, igračaka. Sa onom novom u obliku olovke još nisam brisala. Gumice za brisanje mogu takođe i da mirišu. Takve mirisave imaju u Švajcarskoj. Ako imaš sreću da tvoja tetka živi u Švajcarskoj, možeš je zamoliti da ti ih donese. Možeš joj reći da ti donese i švajcarsku čokoladu. Onu u bijelom omotu sa zelenim tačkicama. Bijele gumice su mi nekako najmilije jer ih je najjednostavnije očistiti. Prije nego što odeš na spavanje, uzmeš gumicu i počneš da brišeš sto. Drveni sto, ili još bolje ormar. Dobra gumica se neće pocijepati na komade. Postupak ponavljaš nekoliko minuta. Zavisi od toga, koliko prljavu gumicu imaš i koliko čistu želiš da imaš na kraju. Obavezno pokupiš ostatke gumice koji su popadali na pod i odneseš ih u kantu za smeće.
– Prestani već jednom – prekine me.
– Gumicu za brisanje onda spremiš u džep i odeš u kupatilo. Ako nemaš džep, možeš da je sakriješ u svoju šaku. Nasapunaš je sa bademovim sapunom. Obično je ostavljen u ormariću ispod umivaonika. Trljaš one dijelove koji su još uvijek prljavi. Dobro je ispereš vodom i osušiš čistim peškirom. Ne upotrebljavaj onaj kojim brišeš ruke ili obraz. Pomirišeš gumicu i spremiš je u futrolu. Potrebno ju je čistiti skoro svaki dan. Još posebno ako veoma pritiskaš kad pišeš olovkom. Ne preporučujem korišćenje različitih gumica istovremeno. Čovjek bi trebalo da prestane čistiti gumice za brisanje najkasnije pri starosti od šesnaest godina – kažem svejedno do kraja.
– Ti nisi normalna. Zar zaista misliš da ću ja prati gumicu za brisanje?!
Razmišljala sam kako da mu objasnim da sam prestala prati gumice za brisanje i da sam istovremeno postala neka druga osoba. Istovremeno je moja nana postala nona, djed dedek, strina teta i babo otac. Naizgled samo je majka ostala majka. Otac nije onaj koji me je učio da vozim biciklo, dedek mi nije kupovao bubamare od kamena, i nona nije ona koje me voljela najviše od svih svojih unuka.
I kad sam se pripremala na to da ćemo opet da idemo, odlasci su mi uvijek teško padali. I dalje sam u svojoj glavi nastavila razgovor. Prije nego što smo sjeli u kola, pokušala sam zapamtiti što više predmeta iz kuće. Kako su postavljeni, koje su boje. Obično mi je nana poklonila kakvu sitnicu. A ponešto sam i ukrala, recimo naninu špangu za kosu ili igle za pletenje kojima je plela. Za sjećanje. Željela sam da bi se barem jedan miris utisnuo u moju odjeću. Zauvijek. Onda sam čvrsto grlila nanu, dok me nisu ruke počele boljeti. To je bio posljednji zagrljaj koji je morao biti dovoljan za čitavu godinu. Kad je nana prosipala vodu iza očevih kola, mi bi već odmakli na putu. Što smo se više približavali Sloveniji, sve više su slike predmeta iz nanine kuće i svi mirisi nestajali iz moje glave. Kao da ih nikad nisam vidjela i osjetila. Opet sam postala gladna. A ispred mene je već bilo koparsko šetalište.
Želim da mu ispričam sve ovo, ili bar dio toga, ali mu ne govorim ništa. Ne bi razumio. Neću da ostanem na pola riječi, neću da se objašnjavam. Pogotovo ne njemu koji kaže da mu je svejedno. Laže sebe. Potajno posmatram kako se kreće po kuhinji. Nervira me njegova sporost. Ja bih te tanjire složila tri puta brže. Uzmem krpu i počnem da brišem pult. Neću mu više pričati o svojim snovima, kažem sebi. Pult je čist. Vratim se u svoju praznu sobu. Sjednem na krevet. Počinjem da listam svoj dnevnik. Na vrhu prazne stranice upišem datum, u tri reda opišem protekli dan. Njega namjerno ne spomenem.
Ništa posebno. Ustala, pojela doručak, otišla u prodavnicu, kupila pet džempera u boji i dva crna, za svaki slučaj. Jedan par plavih, jedan par crnih pantalona. Crvene patike. Veliku milku i bilježnicu. Kad sam se vratila iz prodavnice, zaspala.
Zatvorim dnevnik. Pojedem milku. Obučem narandžasti džemper. Deset minuta pješice imam do Hofera.
SELMA SKENDEROVIĆ (2001, Kopar, Slovenija) je studentkinja slovenačkog jezika i komparativne književnosti na Filozofskom fakultetu u Ljubljani. Poeziju i prozu objavljuje na raznim književnim platformama i u antologijama, kao što su Poetikon, Mentor, Kraljevi ulice, Vrabac anarhista, književni dodatak Latice u izdanju Bošnjačkog saveza Slovenije. Učestvuje u interkulturalnim i međunarodnim projektima, kojima podiže svijest o većoj toleranciji prema strancima, na primjer Medkulturno sobivanje (Interkulturalni suživot), Inicijativa za strane studente te na međunarodnom graničnom skupu Forum Tomizza. Dvostruka je dobitnica nagrade Bljesak (2020, 2021) koja se dodjeljuje u sklopu Šinkovčevih dana poezije.
Kao najmlađa autorica, sa 19 godina, svojim je angažovanim pisanjem pobijedila na Festivalu književnosti mladih Urška 2020, u konkurenciji od skoro 100 mladih autora iz cijele Slovenije, starih od 15 do 30 godina.
Njen književni prvijenac objavljen je u oktobru 2021. godine u zborniku Prvenke (Prvijenci) Javnog fonda za kulturne djelatnosti Republike Slovenije (JSKD). Priče su odmah izazvale interesovanje književne javnosti jer je prvo izdanje (400 primjeraka) prodato za manje od pola godine od objavljivanja. Na proljeće 2022 knjiga je već doštampana i predstavljena na mnogim književnim susretima, a novembra iste godine bila je nominirana za najbolji literarni prvijenac na 38. Slovenačkom sajmu knjiga.
Javna agencija za knjigu Republike Slovenije (JAK) odabrala je Selmu Skenderović kao mladu slovenačku spisateljicu i njen prvijenac za projekat Čitaoci Evrope 2022 (Readers of Europe).
*
Knjiga Selme Skenderović “Zašto šutiš, Hava?” je buntovnička priča djeteta koje je sa svojim roditeljima, trbuhom za kruhom, došlo u Sloveniju i pokušava se uklopiti u sredinu i kulturu kojoj ne pripada, i ma koliko se kameleonski trudila da oponaša svoju okolinu, ta ista je ne prihvata. Priča nastaje u trenutku kada Hava, iscrpivši sve svoje mogućnosti da se prilagodi i postane blaženi neprimjetni dio okoline koja je uporno odbacuje, nanovo pronalazeći po neku značajku kojom će je obilježiti i odvojiti, eruptira svom snagom, bacajući toj istoj okolini i društvu u lice sva otrpljena poniženja, omalovažavanja i uvrede. Nažalost, ovo je priča svakog djeteta i odraslog čovjeka u bilo kojoj zemlji izvan one u kojoj je rođen i vrijedna je svakog čuđenja činjenica da je ovo prva knjiga takve vrste. – Fajko Kadrić
– Hoćeš čokoladicu, dušo? – susjeda Adrijana uvijek je fino mirisala. Blago. Nikada u njezinoj blizini nije osjetila oštri zadah, kakvog je imala njezina mama. Prije spavanja često je zamišljala da joj je susjeda zapravo mama. Da se netko zabunio kada se rodila i da će svakog časa ispraviti tu nepravdu. I onda će živjeti u tihom stanu, s ljudima blagog mirisa. Susjeda Adrijana i njezin muž imali su dvije curice. Jednu koja je išla s njom u razred i koja je uvijek izgledala čisto i uredno, a bila je k tome i lijepa i najbolja učenica. Druga je bila pet godina starija od njih, najljepša cura u školi, glumila u ZKM-u, pjevala u školskom zboru i bila je naprosto sve što je i Kristina vjerovala da bi mogla biti da je susjeda Adrijana bila i njezina mama. Često se prije spavanja, zavučena duboko pod svoj pokrivač, zamišljala dijelom te obitelji, gradila karakter koji bi u tom životu posjedovala i razvijala talente koje bi, da je kocka tako pala, zasigurno imala. Ali ujutro, kada bi se probudila, ona je imala samo ožiljke po svom tijelu. I tolike je dane provela skrivajući se u hodniku ne bi li ih vidjela kako izlaze iz svog stana i odlaze obavljati dnevne obveze. Pokušavala je nešto reći. Izustiti nešto više od pozdrava. No puno su puta izgledali kao da žure. Kao da im je nelagodno. Nije ni njoj bilo ugodno. Vjerojatno su je smatrali najobičnijom plačljivicom. Nije ni bila za njihovu obitelj. Prvi dan nakon što se vratila iz bolnice, primijetila je kako susjeda promatra onu crtu na njezinoj glavi koja ju je još uvijek tako jako boljela. Susjeda je sigurno kovala planove kako joj pomoći, ublažiti joj bol. Možda ju je ona ipak čula. Našlo se u dućanu još nekoliko žena iz susjedstva. Pozdravljale su se. A onda su ugledale nju, kako drži vrećicu s bocama u jednoj ruci i poklonjenu čokoladicu u drugoj. I nisu gledale u nju. Gledale su u taj ožiljak na njezinoj glavi. Gledale su u njega nekoliko trenutaka, napete, kao da očekuju da će nešto važno reći. A onda su naglo, gotovo istovremeno, skrenule pogled. I Kristina je od tog trenutka znala. Nitko nije želio vidjeti taj ožiljak. A ona je rasla s njim. Razvijala se. Odvajala se od vlastite obitelji i kopala po svakom ožiljku istovremeno. Kao robot, naučila je raditi neke korisne stvari. Naučila u kojoj mjeri može biti samostalna i započela živjeti život odrasle osobe. To je bilo najviše što je mogla. Godinama kasnije, jednog vrelog popodneva, sjedila je u polupraznom tramvaju. Grad se ispraznio, a ona se ionako nije veselila godišnjem. Živjela je sama, u podstanarskom stanu, a sav njezin društveni život svodio se na ljude s kojima je radila i na pokoje piće s kolegicama. No gdje god bi sjela osjećala je na sebi poglede i opet je bila ono dijete koje su žarili ožiljci po tijelu. Tako je bilo i tog dana u tramvaju. Dvije su se mlade djevojke s putnim torbama zahihotale. Brzo je podigla pogled, uvjerena da je komentiraju, no svaka je gledala u svoj mobitel. Preko puta nje, doduše, sjedila je žena s djevojčicom u krilu i pričala na mobitel. Djevojčica nije prestajala zuriti u nju. Kristina joj je uputila nekoliko kratkih pogleda, pokušala se čak i nasmijati. No istovremeno ju je počeo oblijevati znoj. Osjetila je kako joj se vlaga nakuplja ispod pazuha i znala je da će uslijediti poznati, nervozni smrad, njezin stalni suputnik. Srce joj je lupalo sve jače, a u ušima joj je zujalo. Svakog je časa mogla izgubiti kontrolu nad vlastitim tijelom. Djevojčica, nezadovoljna sputanim položajem u majčinu krilu, izmigoljila se iz njezinog naručja i krenula ravno prema Kristini. Majka, zauzeta razgovorom na mobitelu, reagirala je sa sekundom odmaka, no to je malenoj bilo i više nego dovoljno. U trenu je zgrabila Kristinu svojim bucmastim ručicama za koljeno, a ona je na to poskočila sa sjedala pri čemu je curica pala. Djetetu je trebala sekunda da zaplače, no čitavu je tu groznu sekundu gledala ravno u Kristinu, a lice joj se, kao u slow motionu, rastezalo u groznu bolnu grimasu. Kristina je preneraženo stajala u mjestu. Gledala je u dijete koje vrišti, no više ga nije čula. Bila je svjesna ljudi koji oko nje nijemo gestikuliraju, no nije čula ni njih. Lupanje njezinog srca bilo je suviše glasno. Osjetila je nečiji zadah i ruku grubo položenu oko njezinog lakta. Neki joj je čovjek prišao i zgrabio je, nakon čega je počela vrištati. Ili joj se barem činilo da vrišti. Pogledala je njegovo odurno lice. Vikao je divljački na nju, a bol koju je osjećala u ruci sad joj je već šetala čitavim tijelom. Mama je bila negdje u kutu sobe, možda već uspavana alkoholom, bilo je svejedno. Kao i svaki put do tada, vrištala je kroz plač. Plakala je iz nemoći. Zato što je znala da joj vrisak ne pomaže. Ali taj put otac ju je uspio dovoljno daleko gurnuti da razbije čelo na rub stola. A nakon toga mrak. Samo mrak. Nepoznati čovjek iz tramvaja držao ju je za ruku i galamio. Nije bila sigurna koliko vremena je prošlo, kao da je nakratko izgubila svijest. Rulja je bila bijesna, djevojčica je i dalje plakala držeći se sada rukama čvrsto za mamu. Otrgnula se i izjurila van čim je tramvaj stao na stanicu. Iza sebe čula je povike, a ispod bolnih stopala čula je udarce vlastitih cipela po asfaltu. Vratio joj se osjećaj u nogama. Bila je ponovno tu, prisutna. Tijelo koje je označeno i zauvijek obilježeno. Hoda i funkcionira. Samo to. Ali može trčati. Barem može pobjeći. A oni? Oni su posvuda. Gledaju u taj ožiljak. Besramno viču na nju. Dodiruju je. Ulaze nasilno u njezin prostor ne mareći ni najmanje za nju, za bol, za plač. Ljudi čuju sve, a ne čuju ništa. Sljedeće čega se sjećala bila je njezina kupaonica. Ljutnja ju je toliko obuzela da je zarezala možda i prejako. Nožem je produbila izdajnički ožiljak, a onda je neko vrijeme samo udisala i izdisala kroz bol i promatrala kapljice krvi kako udaraju u umivaonik. Onda je napravila još jedan rez na ruci. Pa jedan na nozi. Počeo ju je obuzimati mir. Sve je opet bilo u redu. Bol ju je prekrila poput tople dekice i mogla je odahnuti.
Susjeda Adrijana te je večeri potjerala supruga rano u krevet kako bi mogla gledati ljubavni film. Zvono na vratima začula je baš u trenutku kada se udobno smjestila na kauč i otvorila bombonjeru. Bila je iznenađena, jer nikoga nije očekivala. Na brzinu je popravila frizuru, pogledala kroz špijunku i naposljetku oprezno otvorila vrata. Prepoznala bi je svugdje, iako je sada bila odrasla. Kristinu iz susjedstva. Uvijek ozbiljnu i uplakanu. Tako ju je žalila. Oči su joj ostale iste, nekako mutne, nedorečene. Često bi se sjetila te curice i njezinih očiju. Bile su neobično tužne za tako malo dijete. – Kristina, otkud ti? Pa šta ti je to? – položila je ruke na prsa nakon što je ugledala njezine krvave ožiljke. – Jel trebaš pomoć? – upitala ju je. Kristina je ostala nepomična. – Trebala mi je – odgovorila je. – Daj uđi, jel ti treba pozvati Hitnu pomoć? – Adrijana je nastavila inzistirati, kao da je nije čula. Opet. Izvukla je nož iz torbice i stavila si ga pod grlo. Adrijana je ustuknula – Jel me sad čujete?! –dreknula je. Iza Adrijaninih leđa pojavio se njezin suprug – A, evo i susjeda – rekla je. – Zar sam vas probudila? Mislila sam da imate čvrst san. Oboje su je nijemo gledali. Zgradom se protezala jeziva tišina. Toliko nepodnošljiva da su zvukovi prošlosti neometano počeli odzvanjati hodnicima. Čula je samu sebe. Vlastite beskorisne krikove koji odzvanjaju hodnicima dok ne iščeznu. A nakon toga? Na svjetlu dana? Sami sažalni pogledi. Čokoladice, tepanje i sažalni pogledi sa svih strana. Iz usta joj se oteo nekontrolirani jecaj i pritisnula je nož uz sebe malo jače, tako da je napravila površinsku ranu na vratu. – Daj da ti pozovemo Hitnu! – rekla je Adrijana plačnim glasom. – Vi mene opet niste čuli? Šta trebam napraviti da me netko čuje? Šta!? – kleknula je pred njih, sada s nožem čiji je vrh uperila prema trbuhu i počela jecati. Iznutra je opet vrištala, no nije znala čuje li se išta. Pokušavala je nekoga zazvati, bilo koga dozvati u pomoć. Čitavo ju je tijelo opet boljelo. Samo bol. I vrisak. Još jedan koji odlazi u zrak. I još jedan. I još jedan. I tako do iznemoglosti. Ili do kraja. A onda? Samo mrak. Mjesec dana nakon tog događaja, gospođa Adrijana kupovala je banane u dućanu kada ju je druga susjeda pitala za Kristinu. – Bila je tak prestrašena curica, znala sam ja da nekaj s njom nije u redu – rekla je, prije negoli je dočekala odgovor. – A šta da vam kažem – započela je Adrijana. – Sad je ipak pod nadzorom. Bila bi se ubila onu večer da nisu došli po nju. Sva sreća da je moj Stipe uspio nazvati policiju – Adrijana se počela ogledavati po dućanu u nelagodi. Od te večeri kada ih je Kristina posjetila, neprestano ju je pratila ta grozna nelagoda. Tako glup osjećaj. Nedefiniran, a prisutan. – Da, da, grozno je to, ali nema baš pomoći – odvratila je susjeda. – A vidite vi kakve su ovo jabuke, to je sve trulo, ništ ne valja. Adrijana je jedva dočekala da se vrati u stan. Zaključala je i naslonila se na zid, zadihana kao da je od nekoga bježala. Nije znala gdje je Kristina završila. Nije znala je li u pitanju neka ustanova. Ili bolnica. Hoće li je ikada pustiti na slobodu, vratiti u život kao one divlje životinje koje puštaju natrag u prirodu nakon što im pomognu. Nije znala niti hoće li joj netko pomoći. Znala je tko joj nije pomogao, a nije smjela razmišljati o tome. Pa ipak, noću, dok je ležala budna u krevetu, i dalje ju je progonio plač tog djeteta. Godinama, od kad je bila sasvim malena, pa do dana kada joj je ponovno pozvonila na vrata i sve do dana današnjeg, krikovi nisu stali. Sve je čula. Oduvijek ih je čula.
________________________________________________
MARINA KUVEŽDIĆ rođena je 1985. godine u Vukovaru. Od 1991. godine živjela je u Zagrebu, gdje je 2009. godine završila studij anglistike i pedagogije na Filozofskom fakultetu. Živi u Velikoj Gorici te radi u Zagrebu. Do sada je desetak njezinih kratkih priča objavljeno u sklopu raznih književnih natječaja (Gradska knjižnica Samobor, Ranko Marinković, Kritična masa, Arteist, Matica Hrvatska) te je osvojila nekoliko nagrada, između ostalog i nagradu na natječaju Kluba studenata Fakulteta elektrotehnike i računarstva za najbolju kratku priču, Ono što je htjela, kao i treću nagrada u sklopu natječaja za kratku priču Ranko Marinković Večernjeg lista 2017. godine za priču Znaš li tko sam. Njezina prva zbirka kratkih priča pod nazivom „Put koji je odabrala“ objavljena je u izdanju Sandorfa 2022. godine.
Izašao je iz automobila i čvrsto koračao prema rječici. S druge strane bila je grupa ljudi, izbjeglica. – Zapovjedniče, što da radimo? – čovjek s velikim madežom na licu uputio mu je zabrinuti pogled. – Pozovite pojačanje i pobrinite se da ne pređu preko. – odbrusio je. Lice mu je ostalo nepomično. Protrljao se prstom ispod desnog oka. A onda je primijetio djevojčicu sa zelenom maramom na glavi. Grčevito se držala za žicu i ljuljala se. Baš kao i mala Julka neki dan na ogradi u parku pokraj kojeg svakog jutra prolazi. Mogle bi biti sestre. Djevojčica sa zelenom maramom nagnula se naprijed, a onda je primijetio da je ovratnik njezine majice zgužvan i rastegnut. – Hel ant aba!… Hel ant aba! – dovikivala mu je dječjim glasom koji je govorio za gomilu. Svoj je prošireni ovratnik stavila u usta i još više ga rastezala. Gledala ga je ravno u oči, s prezirom i bez straha. Okrenuo se, sjeo u automobil i pošao prema policijskoj stanicu.
XXX
Ušao je u svoj ured, odložio ključeve automobila, natočio vodu iz aparata u šalicu za kavu i zalio biljku u kutu prostorije pokraj prozora koja je svoje listove okrenula prema svjetlosti. Zatim je u ladicu ispod radnog stola spremio fascikl s dnevnim izvješćem. Već je bio nadomak automobila kada ga je zaustavio hrapavi glas: – Di ćeš? Mogli smo na piće, pa ne žuriš djeci. – dobacio mu je Luka koji mu je neki dan dugo pričao o svojoj bolesnoj mački, pa je ovo druženje odlučio preskočiti.
XXX
Dok se vozio kući, radio je šumio. Nije imao volje prebaciti kanal niti ga isključiti.
XXX
Teško je koračao prema vrtu. Činilo mu se kao da na svakom novom koraku iznova čuje djevojčicu sa zelenom maramom na glavi. – Hel ant aba! – promrmljao je sebi više puta u bradu. Kada se sagnuo da iščupa korov, čuo je ženin glas s prozora: – Pa da ni uniformu nisi mogao skinuti, nego odmah u taj tvoj vrt! Dođi, gotov je ručak!
XXX
– Kupila sam ove naranče iz Turske, bile su na akciji. – izgovorila je to kako bi razbila tišinu za vrijeme objeda. Nakon ručka vratio se u vrt i dalje razmišljajući o zgrčenim ručicama oko žice i o očima koje se nisu bojale. Čupkao je zelene zaperke na stabljikama rajčica misleći o vrhovima zelene marame. Na sebi je nosio staru majicu, prljavu od zemlje, koja je poput njezine bila zgužvana i rastegnuta. Protrljao se ispod desnog oka, a onda pogledao svoje prljave ruke. Vratio se u kuću i umio.
XXX
Žena je već spavala. Uzeo je konzervu tune i prljavu vilicu iz sudopera. Kad je pojeo, otišao je do kupaonice i oprao zube. Legao je u krevet i, dok je stavljao mobitel na punjenje, kao da se sjetio nečega. Svojim je debelim prstima, s noktima prljavim od zemlje, utipkao: Hel ant aba. Lice mu je zabljesnuo ekran na kojem je pisalo: Hel ant aba? – Jesi li ti otac?
___________________________________________
NEVA BLAŽEVIĆ rođena je 6. siječnja 2007. godine u Rijeci. Živi u mjestu Ćuki, kraj Vižinade, gdje je pohađala osnovnu školu. Sada je učenica 2. razreda opće gimnazije u Srednjoj školi Mate Balote u Poreču. Do sada je za svoje priče osvajala nekoliko pohvala na literarnim natječajima Laurus nobilis Gradske knjižnice Poreč, a priča Hel ant aba odabrana je među 20 literarnih radova za državnu smotru LiDraNo 2023.
S onima s kojima si odrasla nikad ne razgovaraš o detinjstvu. Razgovarate o ovom ili onom događaju, o nečemu što ste zajedno doživeli i upamtili kao izuzetno. O učiteljičinoj frizuri na sprat, o dečaku koji je išao na dijalizu pa se jednog dana nije vratio, o komšiji koji je bacao đubre u ženinim klompama. Ali sve ono što je uz tebe bivalo svakog dana i što je, ni po čemu izuzetno, sačinjavalo suštinu mesta i vremena, zauvek ostaje izvan razgovora. Kao što platno ostaje izvan slike.
Sada je samo jednom reči, imenom slikara, Danica u razgovor prizvala suštinu jednog dugog i sveprožimajućeg sećanja.
Sećanje, poput dobrog pripovedača, sažima i destiliše događaje koji se ponavljaju. Ono što se dešavalo svakog dana, mnogo godina kasnije postaje događaj koji je možda kolaž svih prethodnih, a možda je zaista pravo sećanje na neki koji je po nečemu naročit. Ili pripada naročitom danu ili trenutku u kome je stanje duše one koja pamti bilo takvo da se baš tada sećanje tu ugnezdilo i ostalo zauvek netaknuto.
Magrit. Magrit. Magrit. Marta je ponavljala u sebi. Nikada ona i Danica neće uporediti asocijativna polja koja je ta reč osvetljavala kao što su upoređivale debljinu konjskog repa, ožiljke od vakcina, obim butina i veličinu grudi. Ali suština je morala biti ista: čovek bez lica u kaputu i polucilindru, ili, preciznije, mnogo malih muškaraca koji padaju kao kišne kapi iz vedrog evropskog neba.
Martina verzija Golkonde odvija se jednog letnjeg popodneva, a ona još ima jednocifren broj godina.
Tokom raspusta nečuveno dugi dani počinjali su još dužim jutarnjim senkama četvrtastih zgrada i slutnjom pustolovine, osećanjem da se do zalaska sunca može stići do kraja sveta, zaspati u nepoznatoj postelji, pa čitave noći sanjati na još nenaučenom jeziku. Deca Bloka C budila su se, pa užurbano umivala i prala zube, doručkovala sendviče od hleba belog kao sneg, pila mleko koje se moralo prokuvati, pa istrčavala iz stanova sunovraćujući se niz stepenice i konačno se prosipala po sivilu asfalta.
Sećanje je, naravno, kvarilo sam događaj u želji da ga popravi, pa su ta jutra sada Marti mirisala na šumu, vazduh pokraj auto-puta bio je čist, a sunce umilno.
Da sećanje nije nepouzdano zbog svoje sklonosti da sve pretvori u kandiranu verziju istine, ne bi bilo ni dobrih starih vremena, ni poteškoća u prihvatanju promena koje donosi marš godina. Marta nije bila sentimentalna prema prošlosti – ni stvarnoj, ni upamćenoj.
Prosuta deca okupljala su se u grupe i otpočinjala kompleksne pregovore o tome kako će rasitniti i utrošiti još jednu blistavu obdanicu. Ubacivala su novčiće u аutomat vremena, a on ih je samo gutao zaboravljajući da ispljune nešto zauzvrat. Srljala su u budućnost.
Deca su često utrčavala nazad u ulaze i, preskačući po dva stepenika, bez daha uletala u stanove da uzmu rolšue, bicikle, loptu, lastiš, sličice, klikere, lutke, pa se ponovo okupljala i nastavljala igru. Senke su se skraćivale, a sunce postajalo sve teže. Nije bilo flaširane vode, niti dečjih naočara za sunce, pa im nisu ni bili potrebni. Ritam igre prilagođavali su ritmu dana, usporavali i povlačili se u betonske senke pred podnevnim usijavanjem.
Marta, Danica, Katarina, Ognjen, Brka i još troje-četvoro dece našli bi se zajedno svakog jutra i posle par sati na igralištu potražili bi omiljeno mesto u hladu.
Dugačka petospratnica koja se lomila u ćirilično slovo П na zglobovima je bila popeta na betonske stubove, pa joj je na ta dva mesta trbuh, umesto na zemlji, bio u vazduhu, iznad njihovih glava. Taj prostrani prolaz, uvek u senci, omeđen s četiri stuba i dva naspramna zida od fasadne cigle, bio im je omiljeno igralište tokom vrelih letnjih popodneva. Igrali su se crvene kraljice i šarenih jaja i između dve vatre, koju je Marta mrzela, kao i neka bije, kao i svaku igru gde je postojala mogućnost da je neko fizički povredi i u kojoj se zahtevalo da ona pokuša da povredi nekog drugog. Povetarac ili promaja koja je u Martinom sećanju uvek šašoljila lebdeći trbuh zgrade zagrevala se, da bi sredinom popodneva postala vrela kao dah fena za kosu. Dečje noge postajale su teške, a kapljice znoja milele su niz obraze i upadale u udubljenja iznad ključnih kostiju. Pare za sladoled bile su potrošene, lopte prljave, prsti lepljivi, a cevanice plavlje nego ikad. Pravila su se kršila, duge rasprave prekidale su igru i postajale igra sama. Iz stanova je dopirao miris prženog luka i zaprške. Marti je delovalo da će ceo svet zadremati obešene glave, okupan znojem. Ipak, nisu želeli da idu kućama, jer slutnja pustolovine nije posustajala. Baš tada, dok joj vrela promaja suši znoj i ona počinje da čezne za nekom vrstom kraja jer preokreta nema, počinje Martina Golkonda.
Iz svog zaklona u vreloj senci ona gleda staze Bloka C, do maločas prazne, a sada kad je balon popodneva naduvan do pucanja, počinje ofanziva i njima stupaju vodovi muškaraca u sivomaslinastim uniformama. Za Martu su uniforme zelene kao borove iglice na suncu, ali zvanični naziv boje je SMB. Muškarci na sebi imaju SMB pantalone, SMB košulje kratkih rukava i SMB šapke, u rukama nose smeđe aktovke, a u srcu čežnju da prilegnu posle ručka. Hodaju odlučno, kao muškarci u uniformi, kao ljudi odeveni u boju koja ima naziv. Još su daleko i još nisu očevi koji se vraćaju kući. Nemaju oružje. Marta ne vidi desant, iako su pločnici Bloka C sada već prekriveni istovetnim figurama u uniformi. Ne ume sebi da objasni šta vidi, jer jasnost Magritove Golkonde čeka je u budućnosti, ali dok upija prizor, preplavljuje je strašna dosada pomešana s tugom, i strah da se nikada ništa neće promeniti. Brojne kopije ljudi SMB boje sve su bliže, i svi očevi su isti, sve je sivozeleno od njihovih koraka, pitanje je trenutka kad će neko dete prepoznati oca, otrgnuti se iz poretka igre i otrčati mu u zagrljaj. Ali to se još ne dešava, istovetni muškarci hodaju terajući ispred sebe istovetne kratke senke, a nad njih se nadnose istovetne zgrade ispod čijih se trbuha njihova deca kriju od sunca.
I onda prvo dete potrči ka ocu kao ispaljeno iz praćke i sve ponovo postaje obično, znoj nastavlja da kaplje, muškarci skidaju šapke, izbliza nisu sasvim istovetni i Marta, do sutra, zaboravlja na pretnju večnom monotonijom i kratkotrajni očaj.
Obraz njenog oca hladan je i glatko obrijan, osmeh mu je dobar kao hleb, a ruka koja uzima njenu nežna. On i majka se još uvek vole. Deca se međusobno ne pozdravljaju, poslušno odlaze s očevima, poznata mehanika dana se nastavlja, ručak i kućni red, agonija zatišja pre nego što se ponovo prospu na pločnike.
MIRJANA DRLJEVIĆ, rođena 1971. u Beogradu, autorka je drame “San o Svetom Petru Cetinjskom” igrane u Crnogorskom narodnom pozorištu i javno čitane u Narodnom pozorištu u Beogradu, kao i drame “Suncokreti” izvođene u Narodnom pozorištu “Sterija” u Vršcu.
Njen debitantski roman pobedio je na prvom konkursu za neobjavljeni roman izdavačke kuće Booka i ušao u najuži izbor za NINovu nagradu za 2022. godinu
Pripovetkom “Moj otac” osvojila je prvu nagradu za prozu na regionalnom konkursu časopisa Ulaznica.
„Znaš li da je Toma dolazio na Banjevac“, kazao je meni Miki dok smo razgovarali u vrijeme kada je film nazvan po velikom pjevaču bio na vrhuncu popularnosti.
Iskreno, meni su odmah pala napamet opća mjesta iz brezanske kulture pamćenja: kako je u Hotelu pjevao pola godine i živio Duško Kuliš, pa Jašar Ahmedovski, kako nema ko nije tu pjevao sa jugoslavenske folk scene. Znate one priče o lagodnosti života u Jugoslaviji (mogao si slobodno spavati na klupi u parku – niko te nije smio dotaknuti, s jugoslovenskim pasošem si mogao obići čitav svijet a da te niko ne pretrese na carini), takve priče vjerujem da ima svaki grad, pa i ova moja Breza. A ljudi koji to pričaju, ne znam da li su jugonostalgičari ili samo nostalgičari koji se prisjećaju svoje mladosti, ali današnji zvjerinjak sigurno odudara od duha kolektiva koji se gradio u našoj socijalističkoj prošlosti.
U mojoj ličnoj povijesti, Hotel je mjesto gdje smo mi, maturanti brezanske gimnazije, proslavili matursko veče i gdje sam, skupa s Mikijem izašao pred publiku, moje školske drugove, profesore i zvanice, i pokušali odsvirati pjesmu „Nije mene, dušo, ubilo vino rumeno“, a nismo imali pojma o muziciranju. On je „svirao“ klavijature, a ja bas-gitaru, naravno, inspirisan Steveom Harrisom i povikao sam: „Come on, everybody!“ Tome svjedoči i videokaseta s proslave.
„Kako to“, upitah.
„U blizini mog dede je živio Tarik A. koji je volio Tomu i bio je jaran sa mojim amidžom Husom, jer su bili ista generacija“, nastavi Miki. „Tarik je doživio tešku saobraćajnu nesreću na Karauli vozeći se autobusom iz pravca Kladnja. Imao je težak lom noge, možda u koljenu, ne sjećam se više tačno.“
Oporavak nije tekao dobro, odnosno zakompliciralo se do te mjere da je plinska gangrena počela zahvatati nogu. Ljekari su mu predložili amputaciju noge, a za šta on nije htio da čuje. On je imao tada 24 godine i kako je život bez noge, koja svakako odumire, za njega izgledao strašniji od smrti, ne mogu sebi da objasnim.
Stanje se i dalje pogoršavalo i, nakon odbijene alternative, saopćeno mu je da mu je preostalo oko pola godine života.
Ipak, imao je tri želje koje je htio ispuniti prije smrti: izgraditi kuću, oženiti se i da mu Toma uživo.
Rodbina i komšiluk se podigoše i izgradi se za dva mjeseca. Narod je pomagao, svako koliko je mogao: materijalom, snagom i vještinom. I oženi se.
Niko ne zna kako je priča došla do njega, ali dan-dva prije Tarikove smrti se na vratima novosagrađene kuće pojavi Toma da pjeva čovjeku na samrti. Šta je pjevao, to ne znam. Možete sami da odaberete.
Ti, čitaoče ovih redova, možda ne vjeruješ da se ovo stvarno dogodilo, ali ja ti ne mogu ničim garantovati. A da se priča uklapa u legendu o Tomi, uklapa.
MIRZA HERCO rođen je 1980. Živi i radi u Brezi (Bosna i Hercegovina) kao srednjoškolski profesor. Diplomirao na Filozofskom fakultetu u Sarajevu, Odsjek za književnosti naroda Bosne i Hercegovine i bosanski, hrvatski i srpski jezik. Objavljivao kratke priče i poeziju u regionalnim časopisima i književnim portalima (Biserje, Booke.hr, Književne vertikale, Avlija, Rukopisi, Fragment, Dunjalučar, Strane). Objavljivao tekstove iz obrazovne tematike u magazinu „Školegijum“ i na portalu Mreža mira. Objavio zbirku priča Halt! Halt! (Dobra knjiga, 2023) Dobitnik nekoliko nagrada za najbolju kratku priču u regionu i za najbolji neobjavljeni rukopis.
Bilo je treće veče bombardovanja i već smo se istrenirale na koji krevet i sa kim ćemo leći u mračnom podrumu bolnice. Čim smo čule prodorne zvižduke popodnevne sirene koji su opominjali na opasnost od bombardovanja grada, izašle smo iz soba u kojima smo bile smeštene i spustile se niz stepenice u dugom, jednoličnom i tihom redu trudnica, koji je, kada bi se posmatrao s gornjeg sprata, ličio na uvijeno telo nekog debelog i tromog gmizavca. Hodale smo kao mesečari, prateći jedna drugu pognutih glava, korak po korak, utonule u misli na naše kuće, u kojima smo ostavile porodice i svakodnevice sa uobičajenim teškoćama i smetnjama, koje su nam sada izgledale tako slatke i drage, budeći nam čežnju da im se vratimo što je pre moguće.
Podrum je zapravo bio prostrano podzemlje, hladno i mračno, nedefinisano ijednom pregradom osim četiri široka cementna stuba na sredini, čija unutrašnjost je predstavljala četvrtast prazan i neiskorišćen prostor. U dve paralelne linije, iza stubova, bili su poređani bolnički kreveti u koje su se spuštala naša tela, dvoje po dvoje, leđima jedna ka drugoj, tako da ostavimo prostora za nadute stomake, s po jednom rukom pruženom izvan kreveta za infuziju eventualne terapije, ako bi se ukazala potreba. S jedne strane bile smo mi, Albanke, dok su s druge strane, prekoputa nas, ležale trudnice srpske nacionalnosti, često samo po jedna na krevetu, ionako uskom i predviđenom za jednu osobu, pošto ih je bilo manje od nas. Levo od ulaza u podrum stajala su dva radna stola s neophodnom opremom za neku hitnu intervenciju. Zdesna, od sredine naviše, sve do spoja s tavanicom podruma, bili su gvozdeni prozori koji su pristajali nemalterisanim zidovima i sa kojih se čulo stalno zastrašujuće zviždanje. Tri prastare bolničke posteljine, bačene preko prozora i spojene jedna za drugu metalnim kopčama, iako su prekrivale prašinu i paučinu iznutra, zajedno sa svetlošću koja se nije smela videti spolja, nisu uspevale da zaustave opori miris urina i postkoitalni vonj pasa koji su se, pre nego što je počeo rat, obično sklanjali tu, uz ivicu zida.
„Dobićemo upalu pluća!“, prošaputala mi je drugarica iz sobe, okrenuta od mene leđima, tako da je njen glas bolje mogla da čuje pacijentkinja s drugog kreveta, okrenuta prema njoj glavom, nego što sam mogla da je čujem ja.
„Bolje upala pluća nego da umremo!“, odvratila joj je brže-bolje drugarica prekoputa, ne znajući da li ju je to utešilo ili ju je još više prestravilo.
„Žao mi je, ali je vanredno stanje. Nadamo se da neće dugo potrajati“, rekao je doktor iz vizite.
Redovi kreveta, spontano podeljenih po nacionalnosti, sledstveno su podelili i medicinsko osoblje bolnice. Tamo odakle su dolazila pitanja, žalbe i molbe na srpskom jeziku, tamo su upućivani i odgovori, saveti, uputstva i preporuke odgovarajućih stručnjaka na tom jeziku. Tako se ostatak osoblja, koji je govorio albanski, okrenuo na drugu stranu, da namiri potrebe albanskih pacijentkinja.
Čim je prestao prvi metež oko zauzimanja mesta, uz dugotrajno škripanje kreveta, praćeno gromoglasnim plačem žena, buka glasova i užurbanih koraka na ulazu učinila je da sve počne ispočetka. Nijedna od nas nije mogla da miruje, pošto su se one sposobnije napola pridigle da bolje vide.
U četvrtastom prostoru između stubova namah se smestio krevet s mladom pacijentkinjom, koji su gurale bolničke sestre, sa svom potrebnom opremom. Nakon njih, istovremeno su stigle i dve lekarske ekipe, obeju nacionalnosti, koje su brzo krenule sa opštim spoljašnjim pregledom stomaka, proverom očiju, jezika, temperature, pa sve do analiza krvi, oko kojih su se okupili svi lekari iz obe grupe.
Za sve to vreme, pacijentkinja, mlada žena kojoj je ovo morala biti prva trudnoća, grčila se u agoniji od strašnih bolova koji su je terali da se okreće čas na jednu, čas na drugu stranu, a katkad je i dizali u sedeći položaj, da bi je opet zatim iscrpljenu oborili na krevet. Za razliku od drugih na koje smo navikli, njeni vapaji nisu bili ni shvaćeni, niti su se čuli artikulisano, iako su bili toliko uznemirujući da su ostavljali utisak kako dolaze iz najdubljih ponora duše. Dva plava oka, iz koja su izbijali strah i užasnuće svaki put kada bi se otvorila i brzo skliznula preko lica unaokolo, preklinjala su za pomoć. Duga smeđa kosa bila joj je razbacana po licu, katkad joj prekrivajući oči, a katkad usta, dok ona nije imala snage ni da pomeri ruke i skloni je odatle.
„Jadnica, gluvonema je!“, prišla je blizu nas da nam prošaputa sestra Drita.
Sada nam se činilo kao da smo odjednom razumele jezik njenih vapaja. Mora da je isto osetio i red srpskih pacijentkinja prekoputa nas, jer su i one počele da je gledaju drugim očima, sa izrazima lica na kojima se očitavalo sažaljenje, tihe molitve i samilost.
„Ne zna se koje je nacionalnosti. Čak joj ne znamo ni ime. Ne znamo da li ju je neko doveo i ostavio kod vrata bolnice, gde smo je našli ovako iscrpljenu kao što je vidite, ili je došla sama. Ništa!“, objašnjavala je dalje sestra Drita.
Činilo se kao da su i zidovi podruma sada slušali novu pacijentkinju. Ni najmanjeg zvuka, niti piska ni od jedne od nas, koje smo do tada s mukom otimale jecaje jedna drugoj. Čak su i naši bolovi u nama zaćutali, udubljeni u strepnju oko nove brige za pridošlicu.
„Definitivno moramo da operišemo!“, rekao je tiho doktor Vlado, jedini hirurg Srbin koji je nedavno došao u bolnicu.
„I ja tako mislim. Čak hitno. Ne vidim drugo rešenje“, pridružio mu se doktor Agron, njegov vršnjak.
„Idemo onda. Da više ne rizikujemo. Uzećemo njene podatke posle, kada sve prođe i kad bude mogla da piše, ako zna da piše“, rekao je najstariji među njima, doktor Redža.
„Za trideset minuta završava se policijski čas i moći ćemo da uključimo svetla i počnemo. Moramo biti spremni“, dodao je, gledajući svoj ručni sat.
Nakon pola sata i mi bismo izašle iz podruma i, isto kao što smo sišle, polako i tromo, popele bismo se jedna za drugom u naše sobe, još umornije, još tromije. Do tada, nijednog trenutka nismo skidale pogled s nove pacijentkinje. To je bila tačka koja nas je sve povezivala. Središte u kome su se prizemljivali i spajali svi naši bolovi, strahovi, brige i nade. Ta gluvonema žena, koja niti je govorila niti je čula, ali koju smo mi čule i razumele, sve to je bio naš zajednički jezik. To su bile naše sličnosti. Ona je bila mi i mi smo bile ona.
Ustala sam iz kreveta i prišla joj. Polako, da joj ne pokvarim tako potreban san u tih malo trenutaka, sklonila sam joj oznojenu kosu sa očiju i uzela je za ruku. Sestra Srpkinja, koja se starala o ruci za infuziju, nasmešila se odobravajući. Ženini prsti bili su beli i dugački. Nokti premazani crvenom bojom, čiji je najveći deo davno otpao, naveli su me da je zamislim mirnu, srećnu, kako sedi negde u svojoj kući, pored muža.
Kada je sve bilo spremno i kada je sestra došla da odvede pridošlicu u operacionu salu, sve smo bile skupa na nogama oko nje. Pozdravljale smo se i bodrile je svaka koliko je znala i kako je mogla. Izmešali su se jezici, reči, zagrljaji, i stopili se u jedno zajedničko.
Stepenicama smo se pele s mislima tamo, u operacionoj sali, gde je žena koju smo tek upoznali na najbožanstveniji način otelovljavala svoju ljubav i žrtvu za budućnost.
„Jeste li čule šta je nova pacijentkinja?“ pitala je sutradan sestra Drita, čim je ušla u podrum bolnice.
„Da“, požurila sam da odgovorim pre nego što nastavi dalje.
„Ona je MAJKA!“
– s albanskog preveo Đorđe Božović –
_____________________________________________
ALBINA IDRIZI (1966.) studirala je albanski jezik i književnost na Univerzitetu u Prištini. Od 2014. godine članica je predsedništva Udruženja pisaca Kosova, a od 2018. do 2022. godine vrši dužnost potpredsednice Udruženja. Objavila je tri zbirke poezije, jednu zbirku priča i tri romana. Njen roman „Hijet e kullave“ (2009.) preveden je na rumunski. Za roman „Përsëri mars“ (2019.) dobila je nagradu Anton Pashku za najbolji prozni rad. Živi u Gnjilanu.
***
SHURDHMEMECJA
Ishte nata e tretë e bombardimeve dhe tashmë kishim mësuar shtratin ku dhe me kë do të shtriheshim në bodrumin e errët të spitalit. Sapo dëgjuam fishkëllimën e thekshme të sirenës së pasdites që lajmëronte rrezikun e bombardimit të qytetit, dolëm nga dhomat ku qemë vendosur dhe zbritëm shkallët në radhë të gjatë, të njëtrajtshme e të heshtur të grave shtatzëna, i cili kur vështrohej nga kati më i lartë ngjante me trupin e përdredhur të një zvarraniku të majmë e të plogësht. Ecnim si somnambulë duke ndjekur njëra-tjetrën me sytë përdhe në hapin e radhës dhe mendjen te shtëpitë tona ku kishim lënë familjet dhe përditshëritë me rropatjet e bezditë e zakonshme që tani ngjanin aq të ëmbla e të dashura duke na joshur shpresën për t’iu kthyer sa më parë të ishte e mundur.
Në të vërtetë, bdrumi qe një nëndhesë e gjerë, e ftohtë dhe e errët, e padefinuar me asnjë ndarje përveç katër shtyllave të gjera çimentoje në mes të tij, brendia e të cilave bënte një hapësirë katrore boshe e të pashfrytëzuar. Në dy paralele, pas shtyllave, qenë vendosur shtretërit e spitalit ku paloseshin trupat tanë dy e nga dy, shpinë pas shpine në mënyrë që t’i linim vend barkut të fryrë, me nga një krah të zgjatur jashtë shtratit për injektimin e terapisë së rastit nëse paraqitej nevoja. Nga njëra anë ishim ne, shqiptaret, kurse nga ana tjetër, përballë nesh, shtriheshin shtatzënat e kombësisë serbe, shpesh vetëm nga një në shtratin edhe ashtu të ngushtë të paraparë për një person, meqë ishin më pak se ne. Në të majtën e hyrjes së bodrumit gjendeshin dy tavolina pune me pajisjet e nevojshme për ndonjë ndërhyrje të shpejtë. Ndërkaq, në të djathtë, nga mesi e lart, ngjitur me tavanin e bodrumit ishin dritaret e hekurta që u shkonin për shtati mureve të pasuvatuara e nga të cilat dëgjohej vazhdimisht një fishkëllimë ngjethëse. Tri batanije të stërvjetruara të spitalit, hedhur mbi dritare ngjitur njëra me tjetrën në kapëse metali, të cilat ndonëse mbulonin pluhurin dhe merimangat nga brenda bashkë me dritën që nuk duhej parë nga jashtë, nuk arrinin të ndalonin erën e athët të përmjerrjeve as duhmën postkoitale të qenve të rrugës që, para se të niste lufta, kishin zakon të strehoheshin përskaj murit.
– Kemi për të marrë plevit! – më pëshpëriti shoqja e dhomës nga passhpina ime, zëri i së cilës më mirë dëgjohej nga pacientja e shtratit tjetër, e kthyer me kokë kah ajo, se sa nga unë.
– Më mirë plevit se të vdesim! – ia ktheu shpejt e shpejt shoqja përballë pa e ditur nëse po i jepte zemër apo po e tmerronte më shumë.
– Më vjen shumë keq, por është gjendje e jashtëzakonshme. Të shpresojmë të mos zgjasë. – tha mjeku i vizitës.
Rreshtat e shtretërve të ndarë vetiu sipas kombësisë, rrejdhimisht ndanë edhe ekipin mjekësor të spitalit. Andej nga vinin pyetjet, ankimet, e kërkesat në gjuhën serbe, andej drejtoheshin përgjigjet, këshillat, udhëzimet e sugjerimet nga përkatësit profesionalë në këtë gjuhë. Kështu, pjesa tjetër e ekipit që fliste shqip kthehej anash të plotësonte nevojat e pacienteve shqiptare.
Sapo pushoi trazimi i parë i zënies së vendeve me kuisjet stërzgjatëse të shtretërve shoqëruar nga ofshamat gjëmuese të grave, një zhurmë zërash e hapash të shpejtë në hyrje bënë që të niste gjithçka nga fillimi. Asnjëra nga ne nuk u durua pa lëvizur, teksa ato më të shëndetshmet u ngritën përgjysmë të shihnin më mirë.
Në hapësirën katrore mes shtyllave, sakaq zuri vend një shtrat me një paciente të re, i shtyrë nga motrat e spitalit me të gjitha pajisjet e duhura përreth. Pas tyre, dy ekipet mjekësore të të dyja kombësive arritën njëherësh dhe me të shpejtë nisën nga kontrollet e përgjithshme sipërfaqësore të barkut, syve, gjuhës, temperaturës, deri tek analizat e gjakut të cilat mblodhën kokë më kokë mjekët e të dyja grupeve.
Gjatë gjithë kësaj kohe, pacientja, një grua e re e cila duhej ta kishte shtatzaninë e parë, përpëlitej në agoni nga dhimbje të tmerrshme që sa e bënin të kthehej në njërin krah sa në tjetrin, e herë-herë e zgjonin ulur për t’u përplasur sërish e dërrmuar në shtrat. Përkundër të tjerave me të cilat ishim mësuar, ofshamat e saj nuk kuptoheshin as dëgjoheshin të artikuluara, ani se ishin shumë më tronditëse sa të linin përshtypjen se vinin nga honet më të thella të shpirtit. Dy sy të kaltër që derdhnin frikë e llahtar sa herë hapeshin dhe rrëshqisnin shpejt e shpejt nëpër fytyrat përreth përgjëronin për ndihmë. Flokët e gjatë ngjyrë gështenje shpupuriseshin nëpër fytyrë duke i zënë herë sytë e herë gojën dhe ajo as që kishte forcë të lëvizte duart e t’i largonte që andej.
– E gjora, është shurdhmemece! – u skajua afër nesh të npëshpëriste motra Dritë.
Tani na u duk sikur përnjëherë kuptuam gjuhën e ofshamave të saj. Njësoj duhej të kishin ndier edhe radha e pacienteve serbe pëballë nesh, sepse edhe ato nisën ta shikonin me të tjerë sy në fytyrat që shprehnin keqardhje, lutje të heshtura e dashamirësi.
– Nuk dihet çfarë kombësie ka. Madje, nuk dimë as emrin e saj. Nuk dimë nëse e solli dikush dhe e la pranë dyerve të spitalit ku e gjetëm të molisur njësoj siç po e shihni, apo erdhi vetë. Asgjë! – sqaroi më tej motra Dritë.
Ngjante sikur edhe muret e bodrumit mbanin vesh kah pacientja e re. Asnjë zhurmë, asnjë pipëtimë nga asnjëra prej nesh që gjer atëherë mezi zaptonim ofshamat e njëra-tjetrës. Kishin heshtur edhe dhimbjet tona në ne, të përfshira në ankthin e shqetësimit të ri për të sapoardhurën.
– Duhet ta operojmë, patjetër! – foli me zë të ulët doktor Vlado, kirurg i vetëm serb i ardhur së voni në spital.
– Ashtu mendoj edhe unë. Madje, urgjentisht. Nuk shoh ndonjë zgjidhje tjetër. – iu bashkua doktor Agroni, i një moshe me të.
– Shkojmë, pra. Të mos rrezikojmë më gjatë. Të dhënat i marrim më pas, kur të kalojë e gjitha dhe pacientja mund të shkruajë nëse di të shkruajë. – tha më i vjetri prej tyre, doktor Rexha.
– Për tridhjetë minuta mbaron ora policore dhe mund të ndezim dritat e të fillojmë. Duhet të jemi gati. – shtoi ai duke shikuar orën e dorës.
Pas gjysmë ore edhe ne do të largoheshim nga bodrumi dhe ashtu siç kishim zbritur, ngadalë e plogësht, do të ngjiteshim njëra pas tjetrës nëpër dhomat tona, edhe më të lodhura, edhe më të plogështa. Gjer atëherë, nuk ia shqitëm sytë për asnjë çast pacientes së re. Ishte pika që na lidhte të gjithave. Midisi ku zbarkonin e përputheshin dhimbjet, frikërat, shqetësimet dhe shpresat tona. Shurdhmemecja që as fliste as dëgjonte, por e dëgjonim dhe e kuptonim ne, sepse ishte gjuha jonë universale. Ishte të gjitha ngjashmëritë tona bashkë. Ajo ishte ne dhe ne ishim ajo.
U ngrita nga shtrati dhe iu afrova. Ngadalë, të mos i prishja dremitjen aq të nevojshme të atyre pak çasteve, ia largova flokët e djersitur nga sytë dhe ia mbajta dorën. Motra serbe e cila kujdesej për infuzionin e krahut, buzëqeshi me miratim. Kishte gishtërinj të bardhë e të gjatë. Thonjtë e lyer në ngjyrë të kuqe pjesa më e madhe e të cilëve ishte gërvishur kaherë, më nxitën ta imagjinoja të qetë, të lumtur, ulur diku në shtëpinë e saj pranë të shoqit.
Kur gjithçka ishte gati dhe motra erdhi ta merrte të saposjellurën për ta shpënë në sallën e operacionit, ne ishim të gjitha tok në këmbë përreth saj. U përshëndetëm e i dhamë kurajo secila si diti e si mundi. U përzien gjuhët, fjalët, përqafimet, e u shkrinë në një të përbashkët.
Shkallët i ngjitëm me mendjen atje, te salla e operacionit, ku gruaja që sapo njohëm po mishëronte në mënyrën më hyjnore dashurinë dhe sakrificën e saj për të ardhmen.
– E morët vesh kush ishte pacientja e re? – pyeti të nesërmen motra Dritë, sapo hyri në bodrumin e spitalit.
– Po, – u nguta të përgjigjem para se të vazhdonte më tej.
– Ishte NËNË!
________________________________________________
ALBINA IDRIZI (1966) u diplomua për Letërsi dhe gjuhë shqipe në Prishtinë. Nga viti 2014 ishte anëtare e kryesisë e Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës, ndërsa prej vitit 2018 deri në vitin 2022 nënkryetare e saj. Ka botuar tri përmbledhje me poezi, dy romane dhe një përmbledhje me tregime. Për romanin Përsëri mars fitoi çmimin vjetor “Anton Pashku” për veprën më të mirë në prozë.
Stajao sam te kipuće večeri na ćošku Vrazove i Trga svetog Vida. Dok se dimilo iz mene od jeftinih cigareta, imao sam osjećaj da se ustvari pretvaram u paru. I ne samo od znoja i ljetnog zraka, nego sam ispario sav čekajući nju. Tko normalan stoji glumeći semafor, iako je sasvim jasno da je nema, kao što je nije bilo ni prije točno 47 minuta?
Dok sam još mogao pokretati udove – jer je u toj prokletoj vrelini moje tijelo imalo osjećaj stotinu tona – odlučio sam prošetati niz pločnik. Čekam ju još tri minute i ni sekundu više.
Na samo nekoliko metara od mene strovalio se pijanac.
– Hej, ustani, znaš li gdje si? – pitam ga, a on mi skroz jasno veli da zna gdje ide, ali nema pojma kako do tamo doći. Dobro, znam ja.
Tri minute su ionako prošle, pa ga vodim njegovoj zgradi. Samo što smo se okrenuli, eto ti gospođice B kako izlazi iz dvorišta svoje nove mušterije, i to na glavna vrata, kao da ne zna da i noću netko gleda kroz prozor u tuđe dvorište. Ide i ona u našem pravcu.
Što smo dalje hodali, to smo više ljudi sretali. Skupili su se oko nas i mali Balog, koji traži kune jer nema za ogrjev, i lovokradica, i njegova konobarica. Kupili smo putem koga smo dohvatili: pedere, narkomane, kurve i luđake, sirotinju, ulične svirače, žicare i kockare. Čak i one koji nemaju Instagram.
Malo-pomalo bilo nas je tisuću.
Odjednom smo trčali goli ulicama i penjali se po neboderima, rastezali smo se kao guma i širili po cijelom gradu. Dok smo trčali, dizali smo mrtve, a onda smo se kao moj znoj krenuli isparavati uvis. Uskoro smo bili iznad atmosfere, naša su se tijela podizala silom moga duhanskoga dima, bilo nas je nebrojeno i više nisam znao jesmo li tijela ili prozračne čestice. Stvorili smo vrtlog nalik nekoj svemirskoj pijavici, probijali galaksije, a onda u nezaustavljivim eksplozijama bušili planete poput prstena. Bušili smo i bušili, postali smo kozmičko svrdlo, planeti su kao kuglice tako probušeni padali, a ja sam ih šakama hvatao i trpao u džep.
Kad je cigareti ugašena i zadnja iskra, moj dim je nestajao, a s njim se smanjivala i moja udaljenost od Zemlje. U bestežinskom stanju prolazio sam nazad istim putanjama sve dok nisam opet osjetio onu silu stotinu tona koja me u jednom trenu pribila na pločnik.
Iznad mene stajala je ona i gledala me kao da sam pao s Marsa.
– Onesvijestio si se od vrućine, pa sam te polila vodom iz bočice – izustila je napokon. – Žao mi je što kasnim, vlak je imao kvar – rekla je nonšalantno i s kose maknula satensku vrpcu kojom joj je bio vezan rep.
Mašio sam se za džep i iz njega izvadio pregršt sjajnih, svjetlucavih perlica, nanizao ih na tu vrpcu te joj stavio ogrlicu oko vrata.
______________________________________________
ISIDORA VUJOŠEVIĆ (rođ. 1982. u Varaždinu) profesionalna je lektorica i bivša novinarka koja je bijegom od društvenih mreža dobila višak vremena, pa ga troši između ostalog na pisanje kratkih priča za odrasle, ali i djecu. U vlastitom izdanju objavila je nekoliko digitalnih knjiga, fanzina i zinova.
Morana mi je veselo mahala s druge strane igrališta. Nosila je široku cvjetnu haljinu, a meni je kroz glavu prošlo da u njoj izgleda kao reklama za deterdžent, i odmah sam si bila antipatična. Već me iz daljine iritiralo njezino dobro raspoloženje. Podigla sam ruku kao znak da sam je primijetila, neka prestane mahati. Nije mi se sad to dalo. Smiješiti se. Družiti se. Ni pričati ni slušati priče ni odgovarati na pitanja, ništa mi se nije dalo, ali danas nisam mogla ostati kući. Prije dolaska u park jedva sam izvukla sinove iz stana, već je bilo skoro pet, kasnili smo gotovo sat vremena. Znala sam da kasnimo zbog mene, bila sam razdražljiva i nestrpljiva, ali svejedno sam krivnju prebacivala na njih i njihovu neposlušnost. Izgubila sam živce dok sam im navlačila sandale na prljava stopala, unaprijed me nerviralo što ih moram te večeri tuširati, znojila sam se dok sam ih utrpavala u autosjedalice. Nisam mogla ne vikati, teško mi je bilo koncentrirati se na vožnju uz njihovo vrištanje kako su umorni, oni ne žele u park, Moranina djeca su glupa. Povraćalo mi se od vrućine, boljela me glava. Čim smo stigli, Boris i Goran su se zatrčali prema Moraninoj djeci kao da su to cijeli dan jedva čekali. Zavidjela sam im. Djeca se u sekundi mogu prebaciti iz jednog raspoloženja u drugo. Gurnu nekoga da privuku pažnju, viknu: “Loviš!”, i odmah su svi prijatelji.
Doma sam, di ste vi? U 17.43 zabrujala mi je Andrijina poruka u krilu dok sam zatvorenih očiju upijala poslijepodnevno lipanjsko sunce. Utonula sam dublje u klupicu. S desne mi je strane sjedila Morana, s lijeve Ivanka, Moranina nova prijateljica, mama iz kvarta. Isključila sam zvuk i spremila mobitel u torbu. Javit ću mu se kasnije. Iako sam bila na dječjem igralištu, osjećala sam se kao u izlasku, toliko sam rijetko izlazila. Odlučila sam to osvijestiti. Bit ću prisutna, živjeti u trenutku. Kako ono kažu? Moram biti nježna prema sebi. Natočila sam još vina, udahnula i pokušala se ponovno koncentrirati na Moraninu priču o napornoj susjedi.
Isprva sam odbila plastičnu čašu s vinom koju mi je Morana pokušavala gurnuti u ruku. Bila sam gotovo pa ljuta. Kada sam pristala doći na rođendan, nisam očekivala alkohol u dječjem parkiću, vjerovala sam da sam tamo sigurna. Neću piti, hvala, ne smijem, stvarno, da, uzimam pauzu od alkohola. “Kako to?” pitala je Ivanka. “U zadnje sam vrijeme malo pretjerala”, čula sam se kako izgovaram, ali nisam si zvučala uvjerljivo. Jesam li izgovarala svoje ili Andrijine riječi? Jesam li ja bila zabrinuta ili on? Je li stvarno toliko loše opustiti se navečer uz malo vina? “Baš danas moraš prestati piti? Pa samo jednom slavim četrdeset!” Morana je zvučala uvrijeđeno. Nova ju je prijateljica zabrzala ispraviti, kao da je istu šalu već u svakoj mogućoj prilici izgovorila: “A ne, ne! Samo jednom slaviš četrdeset – prvi puta!” Obje su se zahihotale, a ja sam stisnula zube. Znala sam da bi mi sve, kad bih popila bar gutljaj, išlo manje na živce. Bila bih mekša, opuštenija. Bacila sam pogled na djecu. Dobro su se zabavljali, gradili su garažu za puževe u pješčaniku. Gotovo sam nesvjesno ispružila ruku. Nepristojno je odbijati zdravicu. Najbolja mi prijateljica slavi rođendan. Neće mi biti ništa od jedne čaše vina. “’Ajde, nazdravit ću s vama, ali onda prelazim na vodu”, uzdahnula sam. Morana je sa širokim osmijehom natočila, a zatim kao srednjoškolka sakrila bocu u torbu ispod klupice i podigla čašu: “Za prvi puta četrdeset!”
Izula sam sandale. Pod stopalima sam osjetila topli šljunak, oštra trava poškakljala me među prstima. Piti vino na klupici s prijateljicama, dok djeca trče parkom, bilo je dekadentno, zabranjeno, pomalo zločesto. Uvijek sam se više samoj sebi sviđala dok sam bila okružena ljudima. Bila sam hrabrija, otvorenija. Društvo me činilo energičnom i razgovorljivom, osjećala sam se kao da imam što reći. Kad sam bila sama, nisam uspijevala otresti tamu. U zadnje sam si vrijeme puno toga zamjerala, bilo mi je nepodnošljivo ostajati sa sobom. Natočila sam još jednu čašu. Ova je zadnja. Razgovarale smo o prošlim pijanstvima kao da govorimo o tuđim životima, kao da prepričavamo neki film. Nema više takvih izlazaka, ali možda i bolje, složile smo se. Izmučene nam jetre to ne bi podnijele. Nazdravile smo uz smijeh. Onda o tome kako moramo ponovno putovati, čim djeca porastu, već dugo nismo doživjele ništa novo i uzbudljivo, već dugo se nismo opustile. Kroz glavu su mi prošla ljeta u vikendici Andrijinih staraca. Uvijek sam pristajala na praktična rješenja, jer nemojmo sad komplicirati, svima oko mene je tako odgovaralo, a cijelo sam vrijeme maštala o letu na drugi kraj svijeta. I sad, dok sam se smijala s prijateljicama na suncu, sve mi se činilo moguće. Zašto ne? Kupiš kartu, sjedneš u avion, i probudiš se u Tokiju. Onda smo prešle na priču o djeci i o tome koliko je ponekad s njima teško, koliko je teško biti dobra mama, zadovoljiti i svoja i tuđa očekivanja. “A kad smo kod zadovoljavanja…” gurnula me Ivanka laktom, kroz smijeh. “Kako naći normalnog tipa?” “Ne pitaj mene, moj Andrija nije normalan”, nasmijala sam se i ja, iako sam znala da je on jedan od normalnijih koji postoje, samo što meni ni to često nije bilo dovoljno. Ivanka se nastavila žaliti. Teško joj je bilo, kao samohranoj majci, ikoga upoznati. Nailazila je ili na lažljivce koji se prave da su slobodni ili na neodgovorne dječake, rekla je. “Ne znam što ću. Toliko sam usamljena da razmišljam već i o žigolu”, namignula mi je zavjerenički, uz obavezan dodatak: “Šalim se!” “Žigolu bar ne moraš prati gaće”, Morana je otpila gutljaj. “Iskreno, radije bih plaćala nekome da glumi da je entuzijastičan nego nagovarala muža na seks.” I ona je iza svake svoje rečenice dodavala je obavezno “Šalim se” i odmahivanje rukom, iako smo sve tri znale kada se koja uistinu šali. “Nedostaje mi zaljubljenost”, rekla je Ivanka. “Meni nedostajem ona zaigrana i neopterećena ja. A nisam više sigurna ni da taj dio mene uopće postoji”, bez razmišljanja sam izgovorila, i tek sam se trenutak kasnije čula. Zazvučalo je ozbiljnije nego što sam željela. Nije to bila tema za lagano druženje u parkiću, shvatila sam, ali bilo je prekasno za “Šalim se”. Navukla sam osmijeh i podigla bocu da prijateljicama natočim još vina, ali obje su dlanom prekrile čaše. “Ne bih smjela više, već me lupilo”, odmahnula je glavom Ivanka, a Morana je uzdahnula: “Trebale bismo početi opet trenirati otpornost na alkohol, cure. Moramo se stvarno češće nalaziti, divno je ovo.” “Popit ću onda ja, nećemo valjda baciti”, ispraznila sam ostatak vina u plastičnu čašu. Osjetila sam odjednom kako me hvata tuga. Činilo se da zabava završava, a tek sam se malo opustila. “Mama! I ja i Boris smo gladni”, odnekud je dojurio stariji sin i objesio mi se na nogu. “Vjerojatno bi i moji morali jesti”, Morana je bacila pogled na sat. “Moramo uskoro doma.” Zagrlila sam Gorana. Bio je znojan i ljepljiv, meka mu je koža mirisala na ljeto. “Ako vam kupim nešto za grickati u trgovini, želiš da ostanemo još malo?” “Može!” viknuo je i otrčao do tobogana s kojeg su visila ostala djeca.
Samouvjereno sam prošetala cijelom dužinom kafića pored parka. Uvijek sam se dobro osjećala u vlastitom tijelu nakon nekoliko čaša vina. U WC-u sam iz torbe izvadila mobitel. Čekale su me još tri Andrijine poruke. Šta ćemo s večerom? u 18.17. Di ste? Vratite se kući! Skuvao sam vam paštašutu! u 18.41. Ja ću sad jesti, gladan sam. u 18.54. Pogledala sam na sat. 19.23. Mi smo u parkiću kraj Moranine zgrade, natipkala sam. Rođendan joj je. Dečki se jako lijepo igraju, doma smo do 20.30. Iz zrcala me gledalo rumeno lice žene koja je danas uživala u životu. Tako bi trebalo uvijek biti. Sunce, vino, prijateljice i smijeh. Liznula sam kažiprst i njime obrisala šminku koja mi se nakon cijelog dana razmazala pod očima. Provukla sam prste kroz kosu. Tako. Malo sam umorna, ali za ženu u četrdesetima izgledam solidno. U trgovini pored kafića kupila sam čips i štapiće za dečke, čokoladu koju ćemo podijeliti, a usput sam s police uzela i bocu Malvazije. Možda će se cure predomisliti kada ih ponudim, možda ću ih nagovoriti na još jednu putnu. Ako ne, odnijet ću bocu Andriji. S vremena na vrijeme i on je volio večer završiti čašom kvalitetnog vina. Sigurno će se razveseliti.
U parku su Morana i Ivanka već skupile djecu, navlačile im jakne, popravljale frizure, bile su spremne za polazak. “Čekale smo te da te pozdravimo”, rekla je Morana i privukla me u čvrsti zagrljaj. Mirisala je na omekšivač i žvakaću gumu. “Hvala ti što si došla.” “Bilo mi je jako lijepo”, nasmiješila sam se. “Stvarno bismo se morale uskoro ponovno naći, tako se rijetko vidimo.” Onda sam se sjetila: “Hej, imaš otvarač za vino? Htjela sam popiti još pola deci dok se dečki igraju.” Morana me začuđeno pogledala: “Već je prošlo osam.” “Da, i?” osjetila sam kako mi obrazi gore, a grlo steže. Ne moram se valjda i prijateljici opravdavati. “Smijem se valjda malo opustiti. Pa rođendan ti je, i sama si to rekla!” Pokušavala sam se nasmiješiti. “Naravno”, Morana je izvadila otvarač iz torbice i spustila glas: “Samo se malo brinem za tebe.” “Brineš se? Zašto? Pa vidiš da sam super!” Brzim sam potezom otvorila vino i natočila malo u čašu. “Evo, vidiš, još samo gutljaj dok dečki ne budu spremni za pokret. Ostatak nosim Andriji.”
“Mama, hladno mi je!” Goran se stisnuo uz mene na klupici. “Mama, već je mrak!” začuđeno je rekao Boris kad je dotrčao. “Da, mrak je!” razveselila sam se. Nisam ni ja dosad primijetila. “Kako super, jel’ da? Rijetko smo vani po mraku, baš je uzbudljivo!” Ispila sam čašu do kraja i krenula naliti još samo malo. Boca je bila prazna. Sigurno ju je Boris slučajno trknuo i prolio vino. On nije mogao ni sekunde mirno sjediti, uvijek je lamatao nogama. I meni je postajalo hladno, noge i ruke su mi se ukočile. Izvadila sam mobitel. 20.52. Kud prije? Malo je kasnije nego što sam mislila, ali do 21.15 smo doma. Uostalom, ljeto je, dani su dugi, dobro je da su dečki na zraku. Pokušala sam bolje fokusirati pogled. Četiri propuštena poziva. Nekoliko poruka od Andrije. Nisam ih mogla sad čitati, leće su mi se zamutile. Bit će ljut što sam opet isključila zvuk. A što drugo da radim? Ne volim kad mi telefon stalno zvonca, pogotovo ne kad sam u društvu. Nepristojno je. “Idemo, dečki”, zagrlila sam sinove i rukom im protrljala leđa da ih ugrijem. “Pomozite staroj majci da ustane”, rekla sam glasom umorne starice i ispružila ruke prema njima. Nasmijali su se. Znam da su me više voljeli kad sam bila takva, zaigrana, blesava. I sama sam voljela takvu sebe s njima. Dok su me potezali za ruke, a ja sam se pravila da ne mogu ustati, obasjali su nas farovi automobila koji se zaustavio u ulici pored parka. “Tata!” viknuli su dečki i zatrčali se prema muškarcu koji je izašao iz taksija. “Hej, dečki”, rekao je Andrija i zagrlio ih. Zatim je veselo uzviknuo: “Jel’ znate gdje je mama parkirala? Tko prvi nađe auto na parkiralištu, pobjednik!” Goran i Boris su uz glasne povike otrčali, a ja sam ostala stajati, ukopana na mjestu. Andrija je stao pred mene, rukavom protrljao oči, a zatim tiho rekao: “Opet se nisi javljala. Već sam vas vidio krvave, kako letite kroz automobilsko staklo.” Zapeklo me iza očiju. Mrzila sam nagle prijelaze iz euforije u gušeći osjećaj krivnje. Andrija uvijek pretjeruje i dramatizira. Ne dopušta mi da se zabavljam, da živim vlastiti život. Znala sam što će mi reći. Vikat će da nisam normalna, mrak je, djeca su već trebala biti u krevetu. Sarkastično će me pitati hoću li i sutra nazvati šeficu, lagati da sam bolesna i onda provesti dan u krevetu? Koliko sam popila? Reći će mi da to nije više normalno, da očito imam ozbiljnih problema, da se moram liječiti. Da ću nam uništiti obitelj. Uspravila sam se, spremna na obranu. Ovoga puta nije rekao ništa. Promatrala sam ga dok je hodao prema izlazu iz parka. Činio se manji i krhkiji nego inače. Nisam nikada ranije zamijetila kako neobično zabacuje stopala u stranu dok hoda. Čula sam ga kako nešto dovikuje dječacima, čula sam i njihove već umorne glasove. Uskoro su njegova leđa zamaknula iza grma na parkiralištu. Više nisam mogla razaznati njegov obris u tami.
– s natječaja ZA najbolju GORKU priču “Marija Jurić Zagorka” 2023, drugonagrađena priča –
_________________________________________________
IVA BEZINOVIĆ-HAYDON rođena je u Rijeci 1981. godine. Diplomirala je kroatistiku i komparativnu književnost na Filozofskom fakultetu u Zagrebu. Dosad je objavila tri slikovnice, četvrta izlazi ove godine. Njezine se kratke priče mogu naći u Večernjem listu, u nekoliko antologija i na internetskim portalima (Strane, Astronaut, Libartes, Čovjek Časopis). Neke su se njezine slikovnice i priče našle u finalima raznih natječaja, a neke su i nagrađene.
(..I svaki grumen zemlje bijaše za nas obećana zemlja..)
..Raja, hoćemo li klikera – raskida Sven grlo dok lagano klizi ulicom – hajdemo jednu partiju razbaciti: Sven bijaše prava dobričina, ali i pravo smotan u klikerima: Imao je tetku u Austriji koja mu je, svako malo, slala svašta, pa i klikere: U mrežastoj vrećici Sven nosi svoje blago: I mi, naravno, odmah skočismo sa zidića, te krenusmo na livadu: Odosmo malo dalje, da nikom ne smetamo, da nam niko ne smeta, ali ipak dovoljno blizu da nas djevojčice vide – jer, nekako su nam godili ti ženski pogledi, a i igra bijaše bolja, napetija: A Lara, Amra, Emina i Andrea sjede na zidiću, sve nešto šapuću i kikoću se: Dino zavrati malo nogavicu, zabi petu u zemlju i poče da se okreće ukrug: Iskruži je Dino maestralno, a roša zasija na ljetnom suncu: Sven zabi petu u zemlju i povuče liniju, da ne prelazimo u bacanju, a potom se sve četvorica poredasmo: Čiča, majstor za ‘krnjake’, je još jučer otišao sa tetkom u Tuzlu, a Rule slomio nogu na utakmici pa tek, s vremena na vrijeme, prati dešavanja sa prozora: Ali, koga nema, bez njega se može: Hopa: Pred hopa: Drugi: Sunce ti poljubim, ja sam ponovno prvi – zagalami Dino i lagano zavuče ruku u džep vadeći stakleni šestoperac: Huknu u njega, malo ga protrlja, svaka perka u njemu zaigra i, bez mnogo mjerkanja, izbaci ga u zrak: Šestoperac se zakotrlja neravnom površinom zemlje i stade na lakat do roše, tik iza grma: Dino zadovoljno protrlja ruke: Sven je na redu: Dino opominje Svena da mora igrati na rošu, da nema varanja: Sven izvadi iz mrežaste vrećice porculanca sa nekoliko tajanstvenih linija za koje ne znaš ni odakle dolaze, ni kuda idu: Protrlja ga prstima, huknu u njega, a porculanac zasija: Sven zabaci pogled na rošu – a roša zjapi, pulsira – još jednom protrlja porculanca i lagano ga, sa puno osjećaja, baci: Dino, razjapljenih usta, promatra porculanca u letu: Porculanac udari o zemlju, otkotrlja se desno, pa lijevo, odbi se o grumen zemlje i završi tik pokraj roše: Tooo, otkide se pobjedonosni usklik sa Svenovih usana: Dođe red i na mene: Nervozan, žmirkam, mjerkam, odmjeravam razdaljinu do roše i pozicije dva već bačena klikera: Zraknem krajičkom oka komšiju Faruka kako namješta antenu, riblju kost – jadničak visi, jednom nogom oslonjen na rupu u zidu, i klati se, jedva se pridržavajući za antenu: Lijevo, lijevo, više ulijevo, navigira Sanela: Ne toliko, previše si, hajde sad nazad: Otresem glavom, pokušavam da se saberem i oduzmem: Zarijem ruku u džep: Vještim prstima biram junaka koji će danas na megdan: Izvadim staklenca dvoperca: Huknem u njega, protrljam ga i lagano ga, onako iz lakta, ispustim u zrak: Zarotira se dvoperac dva-tri puta unatrag i nježno se priljubi uz zemlju: Zakotrlja se i prođe pokraj Dininog šestoperca skrivenog iza grma, te se, udarivši u grumen zemlje, prokotrlja tik pokraj Svenovog, da ne bude cika, i nađe se u samoj roši: Srce tuče kao ludo, a ja sav ozaren pogledam u njih trojicu i ponosno, poput pauna, krenem ka roši: Djevojčice aplaudiraju, a ja se pravim važan, kao da mi nije stalo: Dođe red i na Damira, on je hopa: Damir visok, vitljičast, rekli bismo nikakav, podsjećaše na dobru pritku za buraniju, ali u klikerima bijaše pravi majstor: Izvadi ga Damir, a mi ostasmo zabezeknuti: Kapljice znoja nam na čelu izrastaše dok smo nemoćno stajali pogleda zabodenih u to čudovište u Damirovim rukama – BAMBUS: Onako golemog, sjajnog, pomilova ga Damir, pređe palcem preko glatke površine i, bez imalo ustezanja, mjerkanja i odmjeravanja, ispusti ga u zrak: Sav nategnut, napregnut, čekam da bambus dotakne zemlju, solim pamet, bacam čini, molim Boga samo da bambus ne uđe u rošu, u taj najljepši san svakog klikeraša: No, bambus, bez ikakve rotacije, bez ikakve gracioznosti, završi u roši pokraj mog dvoperca: Damir zadovoljno protrlja ruke i, bez posebnog radovanja, krenu prema roši: Uze bambus jer, prema pravilima, treba da izbija onog mog dvoperca što ukočen, nejak, nikakav, polegnut na pero, leži u roši: Izdiže Damir bambus i vješto ga ispusti – bambus se strovali svom silinom ka roši i posve lagano izbi mog dvoperca: Bambus osta u roši, a moj staklenac dvoperac se, još u letu, raspolovi na dva dijela: Svi ćutke stajaše, a Damir se okrenu djevojčicama i pobjedosnosno namignu: Uze bambus i raspali, sa koljena, i po Svenovom porculancu, a Dino uze kliker i predade ga Damiru, bez borbe: Nabacismo jedni drugima kosku i, onako zagrljeni, krenusmo prema zidiću: Sven odriješi onu mrežastu vrećicu i svima nam dade po nekoliko porculanaca – za uspomenu: To su bila vremena, to su bile naše igre do posljednjeg klikera – pa, kom obojci, kom opanci: Vremenom se svi ti silni klikeri pogubiše, čak i porculanci, meni osta tek jedan, ali ostaše sjećanja na predivne, posve nezaboravne, trenutke djetinjstva, na trenutke kada se nerijetko kući vraćasmo praznih džepova, ali posve sretni, punih duša: Hopa, pik Tito i Titovo srce..
– iz zbirke priča “VRIJEME JE ZA LJUBAV, ZAR NE?”, Lijepa riječ, Tuzla, 2022. –
ADMIR DŽANKO rođen je 1.7.1986. godine u Sarajevu. Diplomirao je na Filozofskom fakultetu u Sarajevu, na Odsjeku za bosanski, hrvatski, srpski jezik i književnost naroda Bosne i Hercegovine. Piše molske zapise. Objavio je zbirke molskih zapisa: Mreža (2009.), Kuća sutrašnjice (2011.), Vrijeme ludih ljudi (2015.) i Ljubav na prvi pogled (2021.), a zastupljen je u književnim časopisima (Ornamet, Odjek, Polja, Avangard, Bulbulistan), zbornicima (Kapija istoka i zapada, 2010. i Euroorjentacije 4, 2011.), i na brojnim književnim blogovima (Pljuskovi, Nova poetika, Biserje). Do sada je učestvovao na književnim manifestacijama Artfest 2008 i Literarne kreacije 2011. Za književni rad osvojio je i nekoliko nagrada: – I (prvo) mjesto na Prvom međunarodnom festivalu kratke priče i poezije Vojislav Despotov za najbolju kratku priču, Novi Sad, 2011. – I (prvo) mjesto na Trećem međunarodnom festivalu kratke priče i poezije Joan Flora za najbolju kratku priču, Novi Sad, 2011. – I (prvo) mjesto na Trećem međunarodnom festivalu poezije i kratke priče Magda Simin za najbolju kratku priču, Novi Sad – novembar, 2011. – I (prvo) mjesto na Četvrtom međunarodnom festivalu poezije i kratke priče Janoš Šiveri za najbolju kratku priču, Novi Sad – februar, 2012. Molski zapisi su prevođeni na slovenački jezik. Živi i radi u Ilijašu.
čovjek-časopis 